Gaz dedektörünün etiketindeki II 1G Ex ia IIC T4 Ga gibi bir işaret, cihazın hangi bölgede, hangi gazlarda ve hangi yüzey sıcaklığı sınırıyla kullanılabileceğini anlatır. Bu rehber Ex işaretini, bölge ve kategori eşleşmesini, sensör tiplerini ve fonksiyon testini şemalarla açıklıyor.
Altıgen Ex simgesinden sonra ATEX bilgisi, ardından IEC 60079’a göre koruma bilgisi gelir. Aşağıdaki işaret örnektir.
- IIGrup II: madenler dışındaki yerüstü tesisleri
- 1Kategori 1: çok yüksek koruma, bölge 0 veya 20
- GGaz ortamı (D = toz)
- Ex iaKendinden güvenli devre, en yüksek seviye
- IICGaz grubu IIC: hidrojen, asetilen
- T4Yüzey sıcaklığı en çok 135 °C
- GaEkipman koruma seviyesi: bölge 0 için
Madenlerde Grup I kullanılır, kategoriler M1 ve M2’dir. Cihazın gerçek işareti etiketinde ve sertifikasında yazar.
| Bölge (gaz · toz) | Kat. 1 | Kat. 2 | Kat. 3 |
|---|---|---|---|
| 0 · 20: patlayıcı ortam sürekli veya uzun süre var | Var | Yok | Yok |
| 1 · 21: normal çalışmada zaman zaman oluşabilir | Var | Var | Yok |
| 2 · 22: normalde beklenmez, olursa kısa sürer | Var | Var | Var |
Türkiye’de ekipman için 2014/34/AB Yönetmeliği (RG 30.06.2016, 29758), işyerinde bölge sınıflandırması için Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (RG 30.04.2013, 28633) uygulanır.
- Ex dAlev sızdırmaz gövde: iç patlama dışarı taşmaz (IEC 60079-1)
- Ex eArtırılmış güvenlik: kıvılcım ve sıcak nokta oluşmaz (IEC 60079-7)
- Ex ia·ib·icKendinden güvenli: devre enerjisi tutuşturmayacak kadar düşük; ia bölge 0’a uygun (IEC 60079-11)
- Ex pBasınçlandırma: gövde içi koruyucu gazla dolu tutulur (IEC 60079-2)
- Ex mKapsülleme: parçalar reçineye gömülür (IEC 60079-18)
- Ex tToz için gövde ile koruma (IEC 60079-31)
Cihaz yüzeyinin ulaşabileceği en yüksek sıcaklık. Seçilen sınıf, ortamdaki gazın tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır.
- IIAÖrnek: propan
- IIBÖrnek: etilen
- IICÖrnek: hidrojen, asetilen
- IIIAYanıcı lif ve uçuntular
- IIIBİletken olmayan toz
- IIICİletken toz
IIC cihaz IIB ve IIA ortamında da kullanılabilir; tersi geçerli değildir. Tozda da IIIC, IIIB ve IIIA’yı kapsar.
- CATKatalitik: yanıcı gazı % LEL olarak ölçer; en az %10 oksijen ister; silikon, kurşun ve kükürt bileşikleri sensörü zehirler
- IRKızılötesi: hidrokarbon ve CO₂; oksijen gerektirmez, zehirlenmez; hidrojeni ölçemez
- ECElektrokimyasal: oksijen ve CO, H₂S gibi zehirli gazlar
- PIDFotoiyonizasyon: uçucu organik bileşikler, ppm düzeyinde
%100 LEL metan için iki farklı referans değeri kullanılıyor. Cihazın hangisine göre ayarlandığı okumayı değiştirir.
Aradaki fark okumada %13,6’ya kadar sapma demektir. Kalibrasyon gazının sertifikası ile cihaz ayarı aynı referansı kullanmalıdır.
- BUMPFonksiyon testi (bump test): ayar yapılmaz; sensör test gazına tepki verip alarm çalıyor mu, bakılır. Her gün kullanımdan önce önerilir
- CALKalibrasyon: bilinen konsantrasyonda gazla cihazın okuması ayarlanır; aralığı üretici belirler
Patlayıcı ortamda kullanılan her cihaz ortamı tutuşturmayacak şekilde tasarlanmalı ve bunu etiketinde göstermelidir. Portatif ve sabit gaz dedektörleri de bu kurala tabidir. Etiketteki işaret iki parçadan oluşur: önce ATEX'e göre grup ve kategori, ardından IEC 60079'a göre koruma yöntemi, gaz grubu ve sıcaklık sınıfı.
Şemalar nasıl okunur?
- Ex işareti: Örnek işarette II yerüstü tesislerini, 1G gaz ortamında en yüksek kategoriyi, Ex ia kendinden güvenli devreyi, IIC en zorlu gaz grubunu, T4 ise 135 °C yüzey sıcaklığı sınırını gösterir.
- Bölge ve kategori: Bölge, işyerinde patlayıcı ortamın ne sıklıkla oluştuğunu anlatır ve işverenin yaptığı sınıflandırmadan gelir. Bölge 0 veya 20'de yalnız kategori 1, bölge 1 veya 21'de kategori 1 ya da 2 cihaz kullanılabilir.
- Koruma yöntemleri: d, e, i, p, m ve t harfleri tutuşmanın nasıl önlendiğini gösterir.
- Sıcaklık sınıfı: T1'den T6'ya yüzey sıcaklığı sınırı düşer. Seçilen sınıfın sıcaklığı ortamdaki gazın tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır.
- Gaz grupları: IIC işaretli cihaz IIB ve IIA ortamında da kullanılabilir; tersi geçerli değildir.
- Sensörler: Katalitik sensör en az %10 oksijen ister ve bazı maddelerle zehirlenebilir. Kızılötesi sensör oksijen gerektirmez, ama hidrojeni ölçemez. Oksijen ve zehirli gazlar için elektrokimyasal, uçucu organik bileşikler için PID sensör kullanılır.
- Metan referansı: %100 LEL metan için %4,4 ve %5,0 olmak üzere iki referans değer kullanılır. Cihaz ve kalibrasyon gazı aynı referansa göre ayarlanmazsa okuma sapar.
- Fonksiyon testi ve kalibrasyon: Bump test sensörün gaza tepki verip vermediğini kontrol eder ve ayar yapmaz. Kalibrasyon ise cihazın okumasını bilinen konsantrasyondaki gaza göre düzeltir.
Seçim için kısa kontrol listesi
- Çalışılacak alanın bölge sınıfını işyerinin patlamadan korunma dokümanından öğrenin.
- Cihazın kategorisinin bu bölgeye uyduğunu, gaz grubunun ve sıcaklık sınıfının ortamdaki gazları kapsadığını kontrol edin.
- Ölçülecek gazlara göre sensör tipini seçin: hidrojen varsa yalnız kızılötesi sensöre güvenmeyin; oksijen %10'un altına inebiliyorsa katalitik sensörün doğru ölçemeyeceğini unutmayın.
- Cihazın LEL ayarının hangi metan referansına göre yapıldığını ve kalibrasyon gazının sertifikasını kontrol edin.
- Fonksiyon testini her gün kullanımdan önce yapın; kalibrasyon aralığı için üreticinin talimatını izleyin.
Bu rehber genel bilgi amaçlıdır. Bölge sınıflandırması ve cihaz seçimi için işyerinizin risk değerlendirmesi, cihazın sertifikası ve kullanım kılavuzu esastır.
Sık sorulanlar
Bölge 1'de kategori 3 cihaz kullanılabilir mi?
Hayır. Bölge 1 veya 21'de en az kategori 2 cihaz gerekir. Kategori 3 cihaz yalnız bölge 2 veya 22 için uygundur; kategori 1 cihaz ise üç bölgede de kullanılabilir.
Katalitik ve kızılötesi LEL sensörü arasındaki fark nedir?
Katalitik sensör hidrojen de dahil yanıcı gazların çoğunu algılar, ancak en az %10 oksijen ister ve silikon, kurşun veya kükürt bileşikleriyle zehirlenebilir. Kızılötesi sensör oksijen gerektirmez ve zehirlenmez, fakat hidrojeni ölçemez.
Bump test ile kalibrasyon aynı şey mi?
Hayır. Bump test kısa bir gaz uygulamasıyla sensörün tepki verdiğini ve alarmın çaldığını doğrular, cihazın ayarına dokunmaz. Kalibrasyon ise bilinen konsantrasyondaki gazla cihazın okumasını ayarlar. Bump testten geçemeyen cihaz kalibre edilmeden kullanılmamalıdır.
Kaynaklar
- European Commission – Harmonised standards: equipment for explosive atmospheres (ATEX)
- Resmî Gazete – Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemlerle İlgili Yönetmelik (2014/34/AB) (29758) · 2016-06-30
- Resmî Gazete – Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik (28633) · 2013-04-30
Yazı bu kaynaklardan derlenmiştir; teknik değerler ve yükümlülükler için kaynağın güncel sürümü esas alınır.
